"IJTIMOIY BARQARORLIK — IQTISODIY XAVFSIZLIK POYDEVORI: KO'RSATKICHLAR VA TRANSFORMATSIYA JARAYONLARI"

Abstract

Mazkur tadqiqotda milliy iqtisodiyotning xavfsizligini ta'minlashda ijtimoiy barqarorlikning tutgan o'rni hamda ushbu jarayonlarni baholashning zamonaviy indikatorlari tahlil qilinadi. Maqolada iqtisodiy o'sish va jamiyatdagi barqarorlik o'rtasidagi dialektik aloqadorlik, xususan, makroiqtisodiy ko'rsatkichlarning ijtimoiy xavfsizlikka ta'siri konseptual jihatdan o'rganilgan. Tadqiqot davomida YaIM o'sishi, inflyatsiya darajasi, ishsizlik va davlat qarzi kabi asosiy indikatorlarning chegaraviy qiymatlari hamda ularning ijtimoiy beqarorlikni yuzaga keltirishdagi xatarlari jadval ko'rinishida tizimlashtirildi. Transformatsiya jarayonlarida o'rta sinf qatlamini shakllantirish va inson kapitalini rivojlantirish iqtisodiy xavfsizlikning strategik asosi ekanligi asoslab berilgan. Kalit so'zlar. Iqtisodiy xavfsizlik, ijtimoiy barqarorlik, iqtisodiy transformatsiya, makroiqtisodiy indikatorlar, ishsizlik darajasi, inson kapitali, o'rta sinf, milliy farovonlik. Zamonaviy global transformatsiyalar va geosiyosiy noaniqliklar sharoitida har bir davlatning iqtisodiy xavfsizligini ta'minlash strategik ustuvor vazifa hisoblanadi. Iqtisodiy xavfsizlik zamonaviy davrda davlatning barqaror rivojlanishi va milliy manfaatlarini himoya qilishning eng muhim omillaridan biri sifatida e'tirof etiladi. Ushbu tushuncha iqtisodiy tizimning tashqi va ichki tahdidlarga qarshi bardoshliligini, uning barqaror ishlashini va doimiy rivojlanishini ta'minlashga yo'naltirilgan bo'lib, iqtisodiy va ijtimoiy omillarning o'zaro uyg'unligini aks ettiradi. Iqtisodiy xavfsizlik tizimi milliy manfaatlar, iqtisodiyotning mustaqilligi va barqarorligi, jamiyatning yalpi ehtiyojlarini qondirish hamda global iqtisodiyotda munosib o'rin egallashni ko'zda tutadi. An'anaviy yondashuvlarda iqtisodiy xavfsizlik ko'proq makroiqtisodiy barqarorlik, tashqi qarz hajmi va resurslar zaxirasi bilan o'lchangan bo'lsa, bugungi kunga kelib ijtimoiy barqarorlik ushbu tizimning fundamental asosi(poydevori) sifatida e'tirof etilmoqda. Zero, jamiyatdagi ijtimoiy tabaqalanish, aholi turmush sifatining pasayishi va tarkibiy ishsizlik kabi omillar iqtisodiy tizimning ichki zaifligini oshiruvchi asosiy katalizatorlar bo'lib xizmat qiladi. Ijtimoiy barqarorlik va iqtisodiy xavfsizlik o'rtasidagi dialektik bog'liqlik, ayniqsa, mehnat bozorining transformatsiyasi va iqtisodiyotning raqamli bosqichga o'tish davrida yaqqol namoyon bo'lmoqda. Aholining real daromadlari, ijtimoiy himoya tizimining samaradorligi va inson kapitaliga yo'naltirilgan investitsiyalar shunchaki ijtimoiy ko'rsatkichlar emas, balki davlatning tashqi va ichki tahdidlarga nisbatan iqtisodiy barqarorligini belgilovchi strategik indikatorlardir. Ushbu nuqtayi nazardan, "ijtimoiy-iqtisodiy immunitet" tushunchasi milliy xavfsizlik konsepsiyasining markaziy bo'g'iniga aylanmoqda. Mazkur tadqiqot ishida ijtimoiy barqarorlik ko'rsatkichlarining iqtisodiy xavfsizlikka ta'sir darajasini baholash, transformatsiya jarayonlaridagi xavf-xatarlarni identifikatsiyalash va ularni bartaraf etishning konseptual asoslari tahlil qilinadi. Tadqiqotning maqsadi — aholi farovonligining sifat ko'rsatkichlarini iqtisodiy xavfsizlik mezonlari bilan uyg'unlashtirgan holda, barqaror rivojlanishning o'zbek modelini ilmiy jihatdan asoslab berishdan iborat. Ijtimoiy barqarorlik iqtisodiy xavfsizlikning poydevori sifatida qarasak adashmagan bo'lamiz. Eng avvalo "ijtimoiy barqarorlik nima?" shu savolga javob topamiz. Ijtimoiy barqarorlik — bu jamiyatdagi turli ijtimoiy qatlamlar va guruhlar o'rtasidagi muvozanat, ziddiyatlarning yo'qligi va aholining davlat institutlariga bo'lgan ishonchi darajasidir. Iqtisodiy xavfsizlik esa milliy iqtisodiyotning ichki va tashqi tahdidlarga bardosh berish qobiliyati bo'lib, u bevosita ijtimoiy muhitga tayanadi. 1-rasm. Ijtimoiy barqarorlikning iqtisodiy xavfsizlikni ta'minlash yo'nalishlari. -Investitsion jozibadorlik: Jamiyatdagi barqarorlik xorijiy va mahalliy investorlar uchun kafolat bo'lib xizmat qiladi. -Mehnat resurslari salohiyati: Aholining ijtimoiy himoyalangani va bandlik darajasi ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi. -Iste'mol bozori barqarorligi: Inflyatsiyaning jilovlanishi va real daromadlarning o'sishi ichki bozorda talabning barqarorligini ta'minlaydi. Iqtisodiy xavfsizlikni baholashda bir qator miqdoriy va sifat ko'rsatkichlaridan foydalaniladi. Ularning chegaraviy qiymatlardan chetga chiqishi milliy xavfsizlikka tahdid sifatida ko'riladi. Iqtisodiy xavfsizlikni ta'minlashda faqat makroiqtisodiy barqarorlikka tayanib qolmasdan, balki uning ijtimoiy jihatlariga ham e'tibor qaratish lozim. Jamiyatdagi ijtimoiy keskinlik darajasi iqtisodiy islohotlarning muvaffaqiyatini belgilab beruvchi asosiy indikator hisoblanadi. Shu nuqtai nazardan, iqtisodiy xavfsizlik va ijtimoiy barqarorlik o'rtasidagi muvozanatni quyidagi asosiy ko'rsatkichlar orqali baholash mumkin. 1-jadval. Iqtisodiy xavfsizlik va ijtimoiy barqarorlikning asosiy indikatorlari. Yuqoridagi jadvalda keltirilgan indikatorlarning mantiqiy davomi sifatida ta'kidlash joizki, iqtisodiy transformatsiya davrida "inson kapitali" tushunchasi birinchi planga chiqadi. Faqatgina raqamli o'sish emas, balki aholining sifatli ta'lim va tibbiy xizmatlar bilan ta'minlanishi iqtisodiy xavfsizlikning uzoq muddatli kafolatidir. Ijtimoiy barqarorlikni ta'minlashning zamonaviy mexanizmlari quyidagilarni qamrab oladi: O'rta sinfni shakllantirish: Jamiyatning kamida 50-60 foizini o'rta sinf tashkil etishi iqtisodiy inqirozlarga qarshi "ijtimoiy immunitet"ni hosil qiladi. Ijtimoiy himoya tizimini manzilli qilish: Kam ta'minlangan qatlamlarni qo'llab-quvvatlash orqali iqtisodiy islohotlarning salbiy oqibatlarini yumshatish. Raqamli xavfsizlik: Iqtisodiyotni raqamlashtirish sharoitida aholining kiber-tahdidlardan himoyalanganligi ijtimoiy ishonchni mustahkamlaydi. Xulosa qilib aytganda, iqtisodiy xavfsizlikning barcha ko'rsatkichlari pirovard natijada inson manfaatlariga xizmat qilishi lozim. Ijtimoiy barqarorlik ta'minlanmagan sharoitda har qanday iqtisodiy yutuq vaqtinchalik xarakterga ega bo'lib qoladi.